Biografia

SANOK - MACIERZYZNA
Marian Pankowski urodził się 9 listopada 1919 roku w małym podkarpackim mieście Sanok. W dzieciństwie wychowywał się w ubogiej dzielnicy i, jak sam przyznaje, nie powodziło mu się dobrze. Sanok w owych czasach liczył ok. 14 tysięcy mieszkańców. Ludność dzieliła się na trzy grupy etniczno-religijne: rzymskokatolików (ok. 8500 osób), grekokatolików (ok. 1400 osób) i wyznawców religii mojżeszowej (ok. 5000 osób). Te trzy wielkie kultury splatały się ze sobą, co widać było najlepiej w dnie targowe, czy w święta Bożego Narodzenia (rzymsko i późniejsze grekokatolickie), Jordan, Kuczki. W centrum miasta znajdowały się niemal obok siebie: rzymskokatolicki kościół, żydowski dom modlitwy i grekokatolicka cerkiew. Koegzystencja trzech wielkich kultur znalazła swoje odbicie w późniejszych utworach Pankowskiego, zwłaszcza w ich warstwie językowej.
Sanok posiada bogate, jak na tak małe miasto, tradycje historyczne. Stąd pochodzi jeden z prekursorów polskiego humanizmu - Grzegorz z Sanoka. W tym małym miasteczku brał również ślub ze swą trzecią żoną - Elżbietą z Pileckich Granowską - król Władysław Jagiełło. Zwłaszcza to wydarzenie znalazło odbicie w pisarstwie Pankowskiego. W jego powieściach i dramatach w sposób niemal obsesyjny pojawia się postać Jagiełły.

STUDIA, LITERATURA, WOJNA

W 1938 roku Marian Pankowski rozpoczyna studia polonistyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. W tym samym roku debiutuje na łamach lwowskich „Sygnałów” fragmentem poematu „Las” pt: „Czytanie w zieleni”. Czyni to wbrew radom Karola Wiktora Zawodzińskiego, który radził młodemu autorowi zarzucenie pracy pisarskiej. Studia przerywa Pankowskiemu wybuch
II wojny światowej. W kampanii wrześniowej młody podchorąży bierze udział w walkach w okolicach Tarnowa. W Sadowej Wiszni dostaje się do niewoli. Po ucieczce wraca do rodzinnego Sanoka. Pracuje jako robotnik w fabryce wagonów aż do 2 marca 1942 roku. Tego dnia zostaje aresztowany przez Gestapo za działalność w ZWZ. Trafia do obozów koncentracyjnych w Auschwitz, Gross Rosen, Nordhausen i Bergen-Belsen - tu zostaje wyzwolony przez wojska alianckie.

BRUKSELA

Decyduje się zostać w Belgii, choć jak sam mówi „decyzja” to złe słowo: „Dla kogoś, kogo alianci wyzwolili po trzech latach więzienia [...] , pojecie „decyzji” właściwie nie istniało. Była konieczność wyleczenia gruźlicy, powrotu do normalnej wagi, do normalnego życia. Tylko to się liczyło. Jednocześnie, pośród dwóch tysięcy innych Polaków, otrzymałem stypendium z funduszu naukowego, dzięki któremu mogłem zacząć leczenie i podjąć studia”.
W ten sposób Marian Pankowski osiedla się w Brukseli, gdzie na Universite Libre podejmuje studia slawistyczne pod kierunkiem Klaudiusza Backvisa. W 1950 roku uzyskuje „licencie en philologie et historie orientales et slaves” i rozpoczyna pracę lektora brukselskiego uniwersytetu. W 1963 otrzymuje tytuł doktora za rozprawę „Leśmian, czyli bunt poety przeciw granicom”. Po przejściu Backvisa na emeryturę, obejmuje po nim katedrę slawistyki.

POETA,PISARZ, DRAMATURG

Praca twórcza Pankowskiego rozwija się na kilku płaszczyznach. Następca Backvisa zaczynał od poezji. W 1946 roku wydał w Brukseli zbiór wierszy „Pieśni pompejańskie”, rok później ukazują się „Wiersze alpejskie”. W 1951 - kolejne dwa tomiki - francusko „Couleur de jeune méléze” i polskojęzyczny „Podpłomyki”. W 1958 nakładem PIW ukazuje się wybór wierszy „Sto mil przed brzegiem”. W 1955 roku Instytut Literacki w Paryżu drukuje „Smagłą swobodę” - tom prozy poetyckiej, który jak się później okazało, stał się ogniwem łączącym poezję z późniejszą twórczością prozatorską Pankowskiego. „Smagła swoboda” ukazuje się w całości w Polsce dopiero w roku 1980, wcześniej drukowała ją w odcinkach krakowska „Zebra”.
Rok 1959 w pracy twórczej profesora brukselskiego uniwersytetu jest bez wątpienia datą przełomową. W roku tym bowiem ukazuje się pierwsza jego powieść, wydana nakładem własnym autora w ilości 514 egzemplarzy, „Matuga idzie. Przygody” (wydanie krajowe dopiero w roku 1983). „Matuga” zrywa ze schematami, dekonstruuje mity narodowe, wyznacza nową drogę pisarską Pankowskiego, którą można określić słowami: bezkompromisowość i otwartość na wszystkie (nawet te dotychczas przez literaturę cenzurowane) sfery życia.
Późniejsze powieści i zbiory opowiadań to (w kolejności ukazywania się pierwodruków): „Kozak i inne opowiadania” - 1965, „Granatowy Goździk” - 1972 (wydanie krajowe - 1975), zbiór opowiadań „Bukenocie” - edycja krajowa - 1979, „Rudolf” - 1980 (wydanie krajowe 1984), „Pątnicy z Macierzyzny” - 1985 (wydanie krajowe 1987), „Gość” - 1987 (wydanie krajowe 1989), „Powrót białych nietoperzy” - 1991 (wydanie krajowe również w 1991) , „Putto” - wydanie francuskojęzyczne 1995 (wydanie polskojęzyczne 1994).
Twórca „Matugi” jest również dramatopisarzem. W 1981 roku nakładem londyńskiej Oficyny Poetów i Malarzy ukazał się zbiór dramatów „Nasz Julo czerwony i siedem innych sztuk”, osiem lat później - „Teatrowanie nad świętym barszczem i pięć innych sztuk”. W Polsce Pankowski drukował między innymi w „Dialogu” i „Ogrodzie”. W 1995 roku ukazał się zbiór dramatów „Teatrowanie nad świętym barszczem”, a rok później kolejna książka zawierająca twórczość dramatopisarską Pankowskiego - „Ksiądz Helena”. Dramaty Pankowskiego wystawiano między innymi w Francji, Belgii i w Polsce.
Następca Backvisa zajmował się też pracą transaltorską. Przekładał z francuskiego dramaty Michela de Ghelderode. Jest również autorem „Anthologie de la poesie polonaise du XV au XX siecle” - antologii wierszy polskich przeznaczonej dla studentów slawistyki. Znalazły się w niej między innymi wiersze Kochanowskiego, Sępa-Szarzyńskiego, Staffa, Ważyka, Micińskiego, Norwida i Miłosza.

PISARZ ODKRYTY

Do końca XX wieku Marian Pankowski przebywał w literackim czyśćcu. Znany był niewielkiej grupie "wtajemniczonych" literaturoznawców, reżyserów, pisarzy, czytelników. W 2001 roku powieść "Z Auschwitzu do Belsen" zostaje nominowana do nagrody NIKE. Rok później nominację do tej samej nagrody otrzymuje "W stronę miłości". O Pankowskim robi się głośno. Zaczyna pojawiać się w telewizji, piszą o nim wysokonakładowe pisma. Na spotkania z urodzonym w 1919 pisarzem przychodzą licznie młodzi ludzie. W 2005 roku Korporacja Ha!art po ćwierćwieczu wydaje znów "Rudolfa". W 2008 roku Pankowski zostaje uhonorowany prestiżową Nagrodą Literacką Gdynia.

Marian Pankowski zmarł w Brukseli 2 kwietnia 2011 roku.


Marian Pankowski na Facebook